Ledled y byd, mae pandemig COVID-19 yn achosi colli bywyd yn sylweddol, yn tarfu ar fywoliaethau, ac yn bygwth y datblygiadau diweddar mewn iechyd a chynnydd tuag at nodau datblygu byd-eang a amlygwyd yn Ystadegau Iechyd y Byd 2020 a gyhoeddwyd gan Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) heddiw. .
“Y newyddion da yw bod pobl ledled y byd yn byw bywydau hirach ac iachach. Y newyddion drwg yw bod cyfradd y cynnydd yn rhy araf i gyrraedd y Nodau Datblygu Cynaliadwy a bydd COVID-19 yn ei daflu ymhellach, ”meddai Dr Tedros Adhanom Ghebreyesus, Cyfarwyddwr Cyffredinol WHO.
“Mae’r pandemig yn tynnu sylw at yr angen brys i bob gwlad fuddsoddi mewn systemau iechyd cryf a gofal iechyd sylfaenol, fel yr amddiffyniad gorau yn erbyn achosion fel COVID-19, ac yn erbyn y nifer o fygythiadau iechyd eraill y mae pobl ledled y byd yn eu hwynebu bob dydd. Mae systemau iechyd a diogelwch iechyd yn ddwy ochr i'r un geiniog. ”
Mae Ystadegau Iechyd y Byd WHO - archwiliad blynyddol o iechyd y byd - yn adrodd ar gynnydd yn erbyn cyfres o ddangosyddion gwasanaeth iechyd ac iechyd allweddol, gan ddatgelu rhai gwersi pwysig o ran cynnydd a wnaed tuag at y Nodau Datblygu Cynaliadwy a bylchau i'w llenwi.
Mae disgwyliad oes a disgwyliad oes iach wedi cynyddu, ond yn anghyfartal.
Adroddwyd ar yr enillion mwyaf mewn gwledydd incwm isel, a welodd disgwyliad oes yn codi 21% neu 11 mlynedd rhwng 2000 a 2016 (o'i gymharu â chynnydd o 4% neu 3 blynedd mewn gwledydd incwm uwch).
Un ysgogwr cynnydd mewn gwledydd incwm is oedd gwell mynediad at wasanaethau i atal a thrin HIV, malaria a thiwbercwlosis, yn ogystal â
nifer y clefydau trofannol a esgeuluswyd fel abwydyn gini. Un arall oedd gwell gofal iechyd mamau a phlant, a arweiniodd at haneru marwolaethau plant rhwng 2000 a 2018.
Ond mewn nifer o feysydd, mae'r cynnydd wedi bod yn stopio. Prin fod y sylw imiwneiddio wedi cynyddu yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ac mae ofnau y gellir gwrthdroi enillion malaria. Ac mae prinder cyffredinol o wasanaethau o fewn a thu allan i'r system iechyd i atal a thrin afiechydon anhrosglwyddadwy (NCDs) fel canser, diabetes, clefyd y galon a'r ysgyfaint, a strôc. Yn 2016, roedd 71 y cant o'r holl farwolaethau ledled y byd i'w priodoli i NCDs, gyda'r mwyafrif o'r 15 miliwn o farwolaethau cynamserol (85%) yn digwydd mewn gwledydd incwm isel a chanolig.
Mae'r cynnydd anwastad hwn yn adlewyrchu'n fras anghydraddoldebau o ran mynediad at wasanaethau iechyd o safon. Dim ond rhwng traean a hanner poblogaeth y byd a lwyddodd i gael gwasanaethau iechyd hanfodol yn 2017. Mae darpariaeth gwasanaethau mewn gwledydd incwm isel a chanolig yn parhau i fod ymhell islaw'r sylw mewn rhai cyfoethocach; felly hefyd dwysedd gweithlu iechyd. Mewn mwy na 40% o'r holl wledydd, mae llai na 10 meddyg meddygol i bob 10 000 o bobl. Mae gan dros 55% o wledydd lai na 40 o bersonél nyrsio a bydwreigiaeth i bob 10 000 o bobl.
Mae'r anallu i dalu am ofal iechyd yn her fawr arall i lawer. O ran y tueddiadau cyfredol, mae WHO yn amcangyfrif y bydd oddeutu 1 biliwn o bobl (bron i 13 y cant o'r boblogaeth fyd-eang) yn gwario o leiaf 10% o gyllidebau eu cartrefi ar ofal iechyd eleni. Mae mwyafrif y bobl hyn yn byw mewn gwledydd incwm canolig is.
“Mae pandemig COVID-19 yn tynnu sylw at yr angen i amddiffyn pobl rhag argyfyngau iechyd, yn ogystal â hyrwyddo sylw iechyd cyffredinol a phoblogaethau iachach i gadw pobl rhag bod angen gwasanaethau iechyd trwy ymyriadau aml-ddiwylliannol fel gwella hylendid a glanweithdra sylfaenol,” meddai Dr Samira Asma, Cyfarwyddwr Cyffredinol Cynorthwyol yn WHO.
Yn 2017, amcangyfrifwyd bod gan fwy na hanner (55%) y boblogaeth fyd-eang ddiffyg mynediad at wasanaethau glanweithdra a reolir yn ddiogel, ac roedd gan fwy na chwarter (29%) ddiffyg dŵr yfed a reolir yn ddiogel. Yn yr un flwyddyn, roedd gan ddau o bob pum cartref yn fyd-eang (40%) ddiffyg cyfleusterau golchi dwylo sylfaenol gyda sebon a dŵr yn eu cartref.
Mae Ystadegau Iechyd y Byd hefyd yn tynnu sylw at yr angen am ddata cryfach a systemau gwybodaeth iechyd. Galluoedd anwastad i gasglu a defnyddio ystadegau iechyd cywir, amserol a chymaradwy, gan danseilio gallu gwledydd i ddeall tueddiadau iechyd y boblogaeth, datblygu polisïau priodol, dyrannu adnoddau a blaenoriaethu ymyriadau.
Ar gyfer bron i un rhan o bump o wledydd, nid oes gan dros hanner y dangosyddion allweddol unrhyw ddata sylfaenol nac uniongyrchol sylfaenol, her fawr arall wrth alluogi gwledydd i baratoi ar gyfer argyfyngau iechyd, eu hatal ac ymateb iddynt, fel y pandemig COVID-19 parhaus. Felly mae WHO yn cefnogi gwledydd i gryfhau gwyliadwriaeth a data a systemau gwybodaeth iechyd fel y gallant fesur eu statws a rheoli gwelliannau.
“Mae’r neges o’r adroddiad hwn yn glir: wrth i’r byd frwydro yn erbyn y pandemig mwyaf difrifol mewn 100 mlynedd, ddegawd i ffwrdd o ddyddiad cau’r SDG, rhaid i ni weithredu gyda’n gilydd i gryfhau gofal iechyd sylfaenol a chanolbwyntio ar y rhai mwyaf agored i niwed yn ein plith er mwyn dileu’r anghydraddoldebau dybryd sy’n pennu pwy sy’n byw bywyd hir, iach a phwy sydd ddim, ”ychwanegodd Asma. “Dim ond trwy helpu gwledydd i wella eu systemau data a gwybodaeth iechyd y byddwn yn llwyddo i wneud hyn.”